Λατινικά

[erietta]

Τέλειο! Ευχαριστώ!

[PDE ads]

[MD89]

Στο κείμενο της ενότητας 6 περιλαμβάνεται η περίοδος: Lex enim est fundamentum libertātis, fons aequitātis. Προβληματίζομαι αναφορικά με τον ορθό συντακτικό χαρακτηρισμό της λέξης aequitatis. Στην παρατήρηση 3 που συνοδεύει το κείμενο το σχολικό εγχειρίδιο την χαρακτηρίζει ως γενική υποκειμενική. Σκέφτομαι ότι σε αυτό οδηγει μια μηχανική αντιμετώπιση του ζητήματος («η δικαιοσύνη πηγάζει», η δικαιοσύνη είναι υποκείμενο του ρήματος «πηγάζω», άρα το aequitatis είναι γενική υποκειμενική). Είναι, όμως, όντως έτσι; Τυχαία ανακάλεσα στη μνήμη μου ότι το ρήμα πηγάζω χρησιμοποιείται -στην υμνογραφία τουλάχιστον- και ως ρήμα ενεργητικό μεταβατικό («Εξηγόρασας ημάς εκ της κατάρας του νόμου, τω τιμίω σου Αίματι· τω σταυρώ προσηλωθείς και τη λόγχη κεντηθείς, την αθανασίαν επήγασας ανθρώποις», ψάλλεται τη Μεγάλη Εβδομάδα στους ναούς). Σκεπτόμενος αν η δικαιοσύνη εν προκειμένω ενεργεί ή αποδέχεται την ενέργεια κάποιου άλλου δρώντος, αντιλαμβάνομαι ότι ο νόμος παρουσιάζεται ως ο δρων που προκαλεί την «εκπήγαση», την ανάβλυση της δικαιοσύνης, που δέχεται την ευεργετική του επενέργεια, οπότε μου φαίνεται ορθότερο να χαρακτηριστεί ως γενική αντικειμενική. Στο ίδιο συμπέρασμα με οδηγεί και η αναζήτηση του αντίστοιχου ρήματος στο οποίο θα μετατρέπαμε τον προσδιοριζόμενο όρο του aequitatis , δηλαδή του fons· προέρχεται από το ρήμα fundo, που επίσης λειτουργεί ως μεταβατικό με τη σημασία (σύμφωνα με το Lewis & Short https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dfundo1) «to pour, pour out, shed». Θα εκτιμούσα πολύ το μοίρασμα σκέψεων σχετικών με το ζήτημα από ανθρώπους με μεγαλύτερη σχετική εμπειρία.

[apri]

Θα σου πω μια γνώμη.

Τα δυο ρήματα δεν έχουν την ίδια συντακτική συμπεριφορά.
Το "fundo" (=εκχέω) είναι μεταβατικό.
Αντίθετα, το "πηγάζω" είναι κατεξοχήν αμετάβατο (=εκπορεύομαι). Στα αρχαία ελληνικά μπορεί σπανιότερα να το δεις και ως μεταβατικό. Το LSJ αναφέρει λίγα παραδείγματα: πχ. νᾶμα μέλισσα πηγάζει AP 9.404 (Antiphil.); π. ῥεῖθρα Heraclit. All. 9; [Ζεὺς] π. ζωὴν νοεράν Procl. in Cra. p.52 P.
Εσύ ανακάλυψες και μια χρήση (μπορεί και να μην είναι η μοναδική) σε βυζαντινό ύμνο, πράγμα λογικό αφού ανήκε στη λόγια παράδοση. Στη δημώδη βυζαντινή δεν φαίνεται να χρησιμοποιούνταν (ο Κριαράς δεν αναφέρει καν το ρήμα), στη δε νέα ελληνική έχει διασωθεί μόνο στην αμετάβατη χρήση του. Τη μεταβατική την έχει το παρεμφερές "αναβλύζω" (η πηγή αναβλύζει δροσερό νερό).

Γιατί τα λέω αυτά;
Γιατί, αν αναλύσεις τη φράση βάσει του fundo,  τότε ναι, θεωρώ πως μπορείς να πεις ότι η γενική είναι αντικειμενική. Ο νόμος εκχέει (fundit) τη δικαιοσύνη.
Αν αναλύσεις τη φράση βάσει της ελληνικής μετάφρασης όμως (πηγή της δικαιοσύνης), τότε θα ανατρέξεις στο "πηγάζω", που ακόμα και στα αρχαία ελληνικά είχε ως κύρια χρήση την αμετάβατη και θα πεις "ή δικαιοσύνη πηγάζει εκ του νόμου".

Θεωρητικά, πιο σωστό είναι να αναλύεις, βέβαια, με βάση το πρωτότυπο, όχι τη μετάφραση. Όμως, πολύ αμφιβάλλω αν στην πράξη θα σκεφτεί κανείς να το κάνει σε μια τέτοια περίπτωση. Δηλαδή, δεν νομίζω ότι πολλοί θα σκεφτούν ότι το fundo είναι μεταβατικό ή ότι το "πηγάζω" ήταν κι αυτό κάποιες φορές μεταβατικό στο απώτατο παρελθόν. .

[Sali]

Κατ' αρχάς, ας διευκρινίσω ότι δεν υπάρχει ουδεμία ετυμολογική συσχέτιση του fons με το ρ. fundo. Αυτό το διαπιστώνει κανείς εύκολα τόσο από το OLD όσο και από το ετυμολογικό λεξικό της Λατινικής του Michiel de Vaan. To fundamentum είναι αυτό που παράγεται από το fundo. Δεν υπάρχει λοιπόν ρήμα ομόρριζο με το fons, αλλά διαφωνώ με τον Κανελλόπουλο, που λέει (υποσημ. 3) ότι γι' αυτόν τον λόγο η γενική μπορεί να χαρακτηριστεί και ως κτητική.

Βρίσκω όμως πολύ σωστή τη σκέψη περί γενικής αντικειμενικής. Εδώ έχουμε να κάνουμε με μεταφορική χρήση του fons, το οποίο στο OLD μεταφράζεται: "A source, origin, fount". Με αυτή τη σημασία χρησιμοποιείται σε διάφορα συμφραζόμενα, όπου φαίνεται πως η πηγή (ο "δράστης") για κάτι είναι κάποιο πρόσωπο ή πράγμα, ενώ η γενική δηλώνει το αποτέλεσμα που προκύπτει από την πηγή. Π.χ. (κατά το λεξικό) "as a source from which a thing is derived": Cic. Cael. 31 horum duorum criminum video auctorem, video fontem Of these two charges I see the source, I see the author (μτφρ. από Perseus)· "as of a foundation or basic principle": Cic. de orat. 2.330 omnis orationis reliquae fons est narratio όλου του υπόλοιπου λόγου πηγή είναι η διήγηση· "of a prime cause": Cic. Tusc. 4.22 perturbationum fontem esse dicunt intemperantiam πηγή όλων των ταραχών λένε πως είναι η ακράτεια.

Τα παραδείγματα αυτά μού θυμίζουν έντονα τη σύνταξη του α.ε. επιθέτου αἴτιος, το οποίο, όταν δεν έχει αυστηρά δικανική σημασία, το συντάσσουμε με γενική αντικειμενική (π.χ. αἴτιος πολέμου, αἴτιος ἀγαθῶν, αἴτιος κακῶν κ.λπ.) και όχι με γενική της αιτίας.

Ασφαλώς μπορούμε, για τα δύο τελευταία λατινικά παραδείγματα, να σκεφτούμε ως εξής: "από τη διήγηση πηγάζει όλος ο υπόλοιπος λόγος" ή "από την ακράτεια λένε πως πηγάζουν όλες οι ταραχές", αλλά δεν νομίζω πως αυτός είναι ο σωστός τρόπος ανάλυσης.

Περιμένω και τις δικές σας απόψεις.

[PDE ads]

[apri]

Κατ' αρχάς, ας διευκρινίσω ότι δεν υπάρχει ουδεμία ετυμολογική συσχέτιση του fons με το ρ. fundo. Αυτό το διαπιστώνει κανείς εύκολα τόσο από το OLD όσο και από το ετυμολογικό λεξικό της Λατινικής του Michiel de Vaan. To fundamentum είναι αυτό που παράγεται από το fundo. Δεν υπάρχει λοιπόν ρήμα ομόρριζο με το fons, αλλά διαφωνώ με τον Κανελλόπουλο, που λέει (υποσημ. 3) ότι γι' αυτόν τον λόγο η γενική μπορεί να χαρακτηριστεί και ως κτητική.

Όχι, κοίταξε λίγο πιο προσεκτικά. Υπάρχουν δύο fundo. Το ένα είναι πρώτης συζυγίας και σημαίνει "θεμελιώνω". Μ' αυτό έχει σχέση το fundamentum, που λες. Το δεύτερο είναι τρίτης συζυγίας και σημαίνει "εκχέω, αναβλύζω". Μ' αυτό συσχετίζεται το fons. To αναφέρει στο σχετικό λήμμα και το Lewis&Short και τα άλλα δυο γαλλικά λεξικά στο Λογείον (https://logeion.uchicago.edu/fons). Και δεν νομίζω ότι είναι παράλογος συσχετισμός, γι' αυτό και δεν το σχολίασα πριν.

Ο Κανελλόπουλος μπορεί να θεωρεί τη γενική ως κτητική, επειδή το fons δεν είναι ουσιαστικό που δηλώνει ρηματική ενέργεια. Δεν είναι όμως καλή επιλογή. Συμφωνώ κι εγώ.

[Sali]

Α, δεν ήξερα ότι υπάρχουν δύο fundo. Ωστόσο, και οι δύο πηγές που προανέφερα δεν συσχετίζουν ετυμολογικά το fons με κανένα από τα δύο fundo. Αλλά ο Michiel de Vaan αναφέρει (σελ. 231): "Semantically, the connection with words for 'to run, flow' are unproblematic". Δηλαδή, σύμφωνα με τον de Vaan, υπάρχει σημασιολογικός συσχετισμός αλλά όχι ετυμολογικός.

[apri]

Όχι, στη σ. 231 ο Michiel de Vaan λέει κάτι άλλο.

Για να υπάρχει ετυμολογική συγγένεια, πρέπει να υπάρχει σημασιολογική και μορφολογική συγγένεια.

Αναφέρει, λοιπόν, εκτός από το fons, μια σειρά από λέξεις σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες που σχετίζονται με τη ροή νερού.

Λέει, λοιπόν, ότι σημασιολογική συγγένεια μεταξύ τους υπάρχει. Είναι "unproblematic" όπως λέει. 

Μορφολογική συγγένεια επίσης αναγνωρίζει και λέει ότι προέρχονται όλες από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα PIE *dʰenh₂- ‘to flow’.

Ποιο είναι το πρόβλημα που θέτει; Λέει ότι το fons δεν μπορεί να έχει προέλθει από αυτήν τη ρίζα με τους τρόπους που υποθέτουν κάποιοι άλλοι ( o WH και ο EM) και ο ίδιος υποθέτει ότι έχει προέλθει από την ετεροιωμένη βαθμίδα της, δηλ dʰonh₂-, με την προσθήκη του προσφηματος -ti. Κοντολογίς, προτείνει ότι προήλθε από την εκδοχή της ρίζας *dʰonh₂-ti- που στα ιταλικά πήρε τη μορφή   *fon-ti-.

Δεν θεωρεί, ωστόσο, ότι το fons με το fundo σχετίζονται, γιατί το fundo το ανάγει στη ρίζα PIE *gʷʰendʰ- (σ.249).
https://archive.org/details/de-vaan-michiel-etymological-dictionary-of-latin/page/248/mode/1up
Υποθέτω ότι θα έχει κάποια βάσιμα μορφολογικά επιχειρήματα, για να διαφοροποιεί τη ρίζα, αλλά δεν μπορώ να ελέγξω πόσο ισχυρά είναι, χώρια που γενικά η ιστορία της ανακατασκευής των ινδοευρωπαϊκών ριζών έχει έντονο το στοιχείο της εικασίας.

[gia 96]

Πού βρίσκεστε στην ύλη στα Λατινικά, στο σχολείο με τους μαθητές σας;;
Κάποιος που βρίσκεται τώρα στην ενότητα 31, θεωρείτε ότι πηγαίνει αργά;;;