Αρχαία Ελληνικά: Σύνταξη

[Sali]

Η πρόταση είναι υποθετική και επέχει θέση ονομαστικής ως υποκείμενο του οὐκ ἔστι. Δεν υπάρχει κανένας λόγος που να συνηγορεί σοβαρά υπέρ της άποψης ότι η πρόταση αυτή μπορεί να είναι πλάγια ερωτηματική ή αιτιολογική υποθετικής αιτιολογίας.

Η γενική τῶν ἀπορρήτων είναι κατηγορηματική διαιρετική και αναφέρεται στο υποκείμενο του ρ. οὐκ ἔστι, δηλαδή στο περιεχόμενο της υποθετικής πρότασης.

[PDE ads]

[erietta]

Συνάδερφοι, έχετε υπόψη άλλο τέτοιο παράδειγμα υποθετικής πρότασης που να έχει θέση ονομαστικής και να λειτουργεί ως Υποκείμενο;

[Sali]

Θουκυδ. 6.30.1 αὐτοὶ δ’ Ἀθηναῖοι καὶ εἴ τινες τῶν ξυμμάχων παρῆσαν ... ἐπλήρουν τὰς ναῦς.

Η υποθετ. πρότ. ως υποκ. του ἐπλήρουν. Συνδέεται μάλιστα συμπλεκτικά με το άλλο υποκ. Ἀθηναῖοι.

Υπάρχουν αρκετά τετοια παραδείγματα. Όμοια λειτουργούν οι υποθετικές προτάσεις και ως αντικείμενο.

Στις περιπτώσεις αυτές μπορούμε συχνά να μεταφράζουμε τις υποθετ. προτάσεις σαν να ήταν αναφορικοϋποθετικές. Στο παράδειγμα που έδωσα: "οι ίδιοι οι  Αθηναίοι και όσοι (κατά λέξη: αν κάποιοι) από τους συμμάχους παρευρίσκονταν άρχισαν να επανδρώνουν τα πλοία"

[erietta]

Εξαιρετικό παράδειγμα, ευχαριστώ. Πολύ σωστή και η πρόταση για μετάφραση. Πάντως, δεν θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό φαίνεται σαν ένα χαρακτηριστικό του προφορικού λόγου που συναντάμε στον λόγο του Θουκυδίδη; Έχει κάποια τέτοια. Τέτοια εξήγηση δεν συναντάμε σε συντακτικά, βεβαίως.

[PDE ads]

[apri]

Πάντως, δεν θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό φαίνεται σαν ένα χαρακτηριστικό του προφορικού λόγου που συναντάμε στον λόγο του Θουκυδίδη; Έχει κάποια τέτοια. Τέτοια εξήγηση δεν συναντάμε σε συντακτικά, βεβαίως.

Αν κοιτάξεις και στην Πύλη στις αναφορικοϋποθετικές (§12.40 https://www.greek-language.gr/greekLang/ancient_greek/tools/composition/page_086.html#p12_40), θα δεις να λέει πως " Το ὃς (ὅστις) ισοδυναμεί εδώ δηλαδή με το εἴ τις, το ὃς ἂν (ὅστις ἂν) με το ἐάν τις" και στις αναφορικές προτάσεις που ακολουθούν δίνει και την ισοδύναμη υποθετική. πχ ΛΥΣ 12.98 οἱ δὲ παῖδες ὑμῶν, ὅσοι [= εἴ τινες] ἐνθάδε ἦσαν, ὑπὸ τούτων ἂν ὑβρίζοντο

Κι επειδή ακριβώς ήταν ισοδύναμες δομές, μπορούσες να βρεις και μια υποθετική να ισοδυναμεί με αναφορικοϋποθετική σαν κι αυτή που σου παρέθεσε ο Sali. Ακόμα και να είναι ίδιον του Θουκυδίδη -δεν το ξέρω-, δεν είναι κάποια συντακτική ανωμαλία. Δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι χαρακτηριστικό του προφορικού λόγου, όπως είναι οι συντακτικές ανακολουθίες (βλ ονομαστική απόλυτη). Δεν ήταν παράδοξο μια υποθετική να έχει ονοματική χρήση.

Η πιο συνηθισμένη περίπτωση ονοματικής χρήσης της υποθετικής πρότασης ήταν βέβαια, όταν δήλωνε κάποιο ενδεχόμενο (σε αντίθεση με την ειδική που δήλωνε γεγονός), ως υποκείμενο απρόσωπης έκφρασης.
πχ αἰσχρόν (εστί) εἰ πύθοιτό τις
      δεινὸν ἂν εἴη εἰ οἱ ἐκείνων ξύμμαχοι οὐκ ἀπεροῦσιν

Πρβλ και νέα ελληνικά:
Είναι σημαντικό αν προλάβουμε να φύγουμε νωρίς.
Δεν έχει σημασία αν συμφωνείς.
Δεν με πειράζει αν φύγει.
Αν μίλησε έτσι, είναι απαράδεκτο.
Μας συμφέρει αν καθυστερήσει.

Υπάρχει βέβαια μια τάση να χαρακτηρίζουν κάποιοι στα αρχαία ελληνικά τέτοιες υποθετικές πλάγιες ερωτηματικές περισσότερο από αμηχανία λόγω της ονοματικής χρήσης. Όμως, η αλήθεια είναι ότι ερώτηση δεν εκφράζουν.
Δηλαδή, άντε να δεχθούμε πλάγια ερώτηση δίπλα στο "άδηλον εστι" που εκφράζει άγνοια. Στις υπόλοιπες απρόσωπες εκφράσεις με το "εστί" όμως δεν μπορεί να δικαιολογηθεί πλάγια ερώτηση.
Αυτό ισχύει και για το επίμαχο χωρίο (οὐκ ἔστι τῶν ἀπορρήτων, ἐάν τις εἴπῃ τόν πατέρα ἀπεκτονέναι).

[ΓΙΟΡΙΚΑΣ]

ἀναμνήσθητε δὲ ὅτι μεγάλην καὶ καλὴν ἐκείνην δωρειὰν αὐτῷ δεδώκατε∙ ἐν ᾗ τίς οὐκ ἂν ἐλεήσειε Διονύσιον, τοιαύτῃ μὲν συμφορᾷ περιπεπτωκότα, ἄνδρα δὲ ἄριστον ἐν τοῖς κινδύνοις γεγενημένον, ἀπιόντα δὲ ἀπὸ τοῦ δικαστηρίου λέγοντα ὅτι δυστυχεστάτην ἐκείνην εἴημεν τὴν στρατείαν ἐστρατευμένοι, ἐν ᾗ πολλοὶ μὲν ἡμῶν ἀπέθανον, οἱ δὲ σώσαντες τὰ ὅπλα ὑπὸ τῶν ἀποβαλόντων ψευδομαρτυρίων ἑαλώκασι, κρεῖττον δὲ ἦν αὐτῷ τότε ἀποθανεῖν ἢ οἴκαδ' ἐλθόντι τοιαύτῃ τύχῃ χρῆσθαι; [Λυσ. Κατά Θεομνήσου 24]
α. Η πρόταση με το ἐν ᾖ…θα είναι ευθεία ερωτηματική; τότε πώς θα δικαιολογήσουμε την ύπαρξη της αναφορικής αντωνυμίας; Το ᾖ  αναφέρεται στο δωρειάν;
β. λέγοντα ὅτι….(σίγουρα ειδική πρόταση). Η ύπαρξη Ευκτικής πώς θα δικαιολογηθεί; Δεν έχουμε ιστορικό χρόνο εξάρτησης (ἄν ἐλεήσειε λέγονατα..)
γ. πώς θα εξηγήσουμε τις εναλλαγές  χρόνων των αναφορικών προτάσεων παρακάτω (ἐν ᾗ πολλοὶ μὲν ἡμῶν ἀπέθανον (ιστορικός χρόνος) / οἱ δὲ σώσαντες ἑαλώκασι (αρκτικός χρόνος) / κρεῖττον δὲ ἦν (ιστορικός)  ή θα πούμε ότι το κάνει για να ζωντανέψει το λόγο;

[Sali]

α. Ευθεία είναι η ερώτηση, γιατί το αναφορικό βρίσκεται μετά από ισχυρή στίξη και αναφέρεται σε προηγούμενο όρο, δηλ. στο δωρειάν*. Έτσι, το αναφορικό έχει αξία δεικτικού: ἐν ταύτῃ.

*Νοηματικά αναφέρεται στις γενικότερες συνθήκες που περιβάλλουν το δωρειάν· γι' αυτό και μεταφράζεται κάπως έτσι: "από αυτή την άποψη", "κάτω απ' αυτές τις συνθήκες" κ.τ.ό.

β. Πρόκειται για ευκτική του πλάγιου λόγου, γιατί το λέγοντα λογίζεται ως ιστορικός χρόνος (= ἔλεγε), εφόσον αναφέρεται εμφανώς σε πράξη του παρελθόντος (όπως και οι μετοχές περιπεπτωκότα και γεγενημένον), χωρίς να εμποδίζεται από τη δυνητική ευκτική (οὐκ ἂν ἐλεήσειε).

γ. Η εναλλαγή των χρόνων στις αναφορικές προτάσεις ερμηνεύεται απλώς με κριτήριο το πού αναφέρονται χρονικά αυτοί (παρελθόν, παρόν).

[apri]

Στο "εν αυτή" θεωρώ ότι έχουμε μετωνυμία. Δηλαδή, το "αυτή" αναφέρεται μεν στη λέξη "δωρεά" που προηγείται, αλλά έχει την έννοια της περιόδου της δωρεάς. Πώς λέμε εμείς "στην Κατοχή" και εννοούμε "στην περίοδο της Κατοχής"; Κάτι τέτοιο. Και εννοείται ότι την περίοδο την αναφέρει λόγω των συνθηκών που επικρατούσαν τότε, όπως λέει και ο Sali.


Σε σχέση με την εναλλαγή χρόνων, στο συγκεκριμένο χωρίο, η τοποθέτηση στο παρελθόν γίνεται με το "αναμνήσθητε" (που λόγω σημασίας αναφέρεται σε παρελθοντικά γεγονότα) και με τους αορίστους. Είναι χαρακτηριστικό όλων των αφηγήσεων σε αρχαία και νέα ελληνικά το στίγμα του παρελθόντος να δίνεται έτσι. Από εκεί και πέρα, χρησιμοποιεί σε άλλες περιπτώσεις αφηγηματικό παρακείμενο για ζωντάνια και αλλού ευκτική του πλαγίου λόγου (δυστυχεστάτην ἐκείνην εἴημεν τὴν στρατείαν ἐστρατευμένοι) για να κρατήσει απόσταση από τα λόγια τρίτων.

[ΓΙΟΡΙΚΑΣ]

Ἀκούετε, ὦ ἄνδρες, ὅτι αὐτῷ τῷ δικαστηρίῳ τῷ ἐξ Ἀρείου πάγου, ᾧ καὶ πάτριόν ἐστι καὶ ἐφ’ ἡµῶν ἀποδέδοται τοῦ φόνου τὰς δίκας δικάζειν, διαρρήδην εἴρηται τούτου µὴ καταγιγνώσκειν φόνον, ὃς ἂν ἐπὶ δάµαρτι τῇ ἑαυτοῦ µοιχὸν λαβὼν ταύτην τὴν τιµωρίαν ποιήσηται. [Λυσ. υπέρ Ἐρατοσθένους φόνου, 30]
Τί θα είναι συντακτικά το (τῷ δικαστηρίῳ); 
το είρηται είναι προσωπικό ή απρόσωπο;
το μή καταγιγνώσκειν είναι υποκείμενο στο απρόσωπο εἴρηται ή αντικείμενο;
Υπάρχει περίπτωση το δικαστηρίῳ  να είναι ποιητικό αίτιο στο εἴιρηται; [ο Άρειος πάγος  έχει γνωμοδοτήσει να μην καταδικάζεται για φόνο...όποιος..]

[Sali]

Ναι, το εἴρητο είναι απρόσωπο παθητικής διάθεσης με υποκείμενο το απαρ. μὴ καταγιγνώσκειν, ενώ η δοτ. τῷ δικαστηρίῳ είναι του ενεργούντος προσώπου. Και μια μετάφραση που αναδεικνύει αυτή τη σύνταξη (Todd): "it is explicitly declared by the court of the Areiopagos itself...".

[Sali]

Καλησπέρα και καλή χρονιά για όλους!

Αν και κάθε άλλο παρά κατάλληλος είναι ο χώρος αυτός για άσκηση Γλώσσας Ε΄Δημοτικού, θα θέσω εδώ το ερώτημά μου, αφού δεν έχω πού αλλού να το κάνω:

Δίνεται άσκηση με ρήματα και εύρεση του υποκειμένου τους. Σε δύο παραδείγματα, όμοια στη δομή τους, θέλω τη γνώμη σας (τα προς εξέταση ρήματα δίνονται με έντονα στοιχεία):

1. Μια φορά και πολλά χρόνια πριν ... η Λητώ γέννησε τον όμορφο γιο της. Ήταν ο Απόλλωνας.

2. Στους Δελφούς οι άνθρωποι τραγουδούσαν γι' αυτόν, τον Φοίβο Απόλλωνα, όμορφα λόγια προσευχής. Ήταν οι Δελφικοί Ύμνοι.

Ζητώ τη βοήθειά σας, γιατί σε κάποια λυσάρια ως υποκ. των υπογραμμισμένων ρημάτων λαμβάνονται τα "ο Απόλλωνας" και "οι Δελφικοί Ύμνοι" αντίστοιχα, αλλά εγώ δεν είμαι καθόλου σίγουρος, γιατί αυτά μου στέκουν ως κατηγορούμενα. Και νομίζω πως αυτό είναι εμφανές, αν διατυπώσουμε τις προτάσεις πλήρεις: 1. Ο όμορφος αυτός γιος ήταν ο Απόλλωνας.
2. Αυτά τα τραγούδια προσευχής ήταν οι Δελφικοί Ύμνοι.

Εσείς τι λέτε;

[apri]

Συμφωνώ μαζί σου.
Το κατηγορούμενο είναι πάντα η νέα πληροφορία που εισάγεται στην πρόταση. Και μπορεί η νέα πληροφορία να είναι ιδιότητα (πχ Ο γιος της Λητούς ήταν θεός) ή ταυτότητα (πχ Ο γιος της Λητούς ήταν ο Απόλλωνας).

Το άρθρο στο κύριο όνομα μπαίνει, γιατί είναι ΟΦ με συγκεκριμένη αναφορά. Είναι ο γνωστός  Απόλλωνας, γνωστός όχι από ό,τι έχει προηγηθεί στο κείμενο, αλλά από τις γενικές γνώσεις. Στην ιστορία της Λητούς είναι η νέα πληροφορία που συσχετίζεται μ' αυτήν.

Η ίδια λογική ισχύει και στην πρόταση με τους Δελφικούς Ύμνους.

[Sali]

Ευχαριστώ, apri! Ήμουν βέβαιος ότι αυτό είναι το σωστό, αλλά με κλόνισαν κάπως τα λυσάρια.

Τέλος πάντων, θεωρώ ότι τα συγκεκριμένα παραδείγματα, στα οποία ζητείται εύρεση του υποκειμένου, δεν ενδείκνυνται για παιδάκια της Ε΄Δημοτικού.

[Dwrina]

Ζητώ τη βοήθειά σας, γιατί σε κάποια λυσάρια ως υποκ. των υπογραμμισμένων ρημάτων λαμβάνονται τα "ο Απόλλωνας" και "οι Δελφικοί Ύμνοι" αντίστοιχα, αλλά εγώ δεν είμαι καθόλου σίγουρος, γιατί αυτά μου στέκουν ως κατηγορούμενα. Και νομίζω πως αυτό είναι εμφανές, αν διατυπώσουμε τις προτάσεις πλήρεις: 1. Ο όμορφος αυτός γιος ήταν ο Απόλλωνας.
2. Αυτά τα τραγούδια προσευχής ήταν οι Δελφικοί Ύμνοι.

Εσείς τι λέτε;

Και εμένα, μόλις το είδα, και χωρίς την τεκμηριωμένη εξήγηση της apri, τα "ο Απόλλωνας" και "οι Δελφικοί ύμνοι" κατηγορούμενα μου φάνηκαν, ενώ ως υποκείμενα τα "ο γιος" και "τα λόγια". 

Απορώ με τα λυσάρια και ελπίζω οι δάσκαλοι να το βλέπουν όπως εμείς.